Dastlabki ekspertiza nima
OAK Nizomiga ko'ra (4-bob), izlanuvchi dissertatsiyasini himoyaga topshirishdan oldin, u bajarilgan muassasaning tegishli kafedrasi, bo'limi yoki ilmiy-texnik seminarida dastlabki ekspertizadan o'tishi shart. Seminar xulosa beradi: izlanuvchining shaxsiy ishtiroki, natijalarning to'g'riligi, yangiligi va amaliy ahamiyati, mavzuning ixtisoslikka mosligi hamda materiallarning nashr etilgan ishlarda qanchalik to'liq bayon etilgani baholanadi. Xulosa PhD uchun 2 oy, DSc uchun 3 oy ichida beriladi.
Munozara platformasining dastlabki ekspertiza xizmati shu g'oyani 26 ta aniq mezonga yoyadi — har biri OAK Nizomi va rasmiylashtirish qoidalariga asoslangan. Quyida mezonlarning barchasi, mantiqiy guruhlarga bo'lingan holda, PhD va DSc uchun sifat farqi bilan keltirilgan (mezonlar jadvali dasturda yagona manbadan olinadi; hech bir raqam qo'lda qayta terilmagan).
Xulosa turlari
Har bir mezon bo'yicha ekspert to'rtta javobdan birini beradi:
- Talabga javob beradi — mezon qoniqarli bajarilgan.
- Qayta ishlash lozim — kamchilik bor, lekin tuzatib bo'ladi (aniq bo'lim ko'rsatiladi).
- Talabga javob bermaydi — jiddiy kamchilik, aniq band/norma ko'rsatiladi.
- Baholab bo'lmaydi — dissertatsiya matnining o'zi yetarli emas, chunki mezon alohida hujjatni (masalan ilmiy-tadqiqot rejasi, joriy etish dalolatnomasi, ixtisoslik pasporti) talab qiladi.
1-guruh: Mavzu va tadqiqot asoslari (1-8-mezon)
1. Dissertatsiyaning dolzarbligi va zarurati
PhD: Mavzu respublika fan-texnika ustuvor yo'nalishlari va jahon ilmiy tendensiyalariga mos, dolzarbligi aniq asoslangan.
DSc: Dolzarblik yirik ilmiy-amaliy muammo darajasida, strategik ahamiyati ko'rsatilgan.
Past baho beriladi, agar: Dolzarblik umumiy gaplar bilan, ustuvor yo'nalish yoki muammo bilan bog'lanmagan.
2. Muammoning o'rganilganlik darajasi
PhD: Muammoning o'rganilganlik darajasi yoritilgan: mavzu bo'yicha mahalliy va (mavjud bo'lsa) xorijiy ishlar tahlil qilingan. Xorijiy tadqiqotlar sharhi PhD uchun majburiy emas (faqat DSc, Rasmiylashtirish qoidalari); tadqiqot bo'shlig'ining aniq ajratilishi — afzallik, qonuniy talab emas.
DSc: Keng xalqaro adabiyot bilan dialog, nazariy maktablar qiyoslangan. Kirishda dissertatsiya mavzusi bo'yicha xorijiy ilmiy tadqiqotlar sharhi bo'lishi SHART (Rasmiylashtirish qoidalari: faqat DSc dissertatsiyasi uchun).
Past baho beriladi, agar: O'rganilganlik darajasi umuman yoritilmagan yoki adabiyot yuzaki sanab o'tilgan (tadqiqot bo'shlig'ining ko'rsatilmasligi o'zi 'javob bermaydi' asosi emas).
3. Mavzuning OTM/ITM ilmiy-tadqiqot rejalari bilan bog'liqligi (alohida hujjat kerak bo'lishi mumkin)
PhD: Mavzu muassasa ilmiy-tadqiqot rejasiga kiritilgani hujjat bilan tasdiqlanadi.
DSc: Davlat dasturlari/grantlar bilan bog'liqlik ko'rsatiladi.
Past baho beriladi, agar: Reja bilan bog'liqlik umuman ko'rsatilmagan (hujjat kerak).
4. Tadqiqotning maqsadi
PhD: Maqsad yagona, aniq va o'lchovli, mavzuga mos.
DSc: Maqsad yirik nazariy-amaliy natijaga qaratilgan.
Past baho beriladi, agar: Maqsad noaniq, bir nechta yo'nalishga sochilgan yoki vazifa bilan aralashgan.
5. Tadqiqot vazifalari
PhD: Vazifalar maqsaddan kelib chiqadi, boblar/natijalar bilan bog'lanadi.
DSc: Vazifalar tizimli, har biri mustaqil ilmiy hissa beradi.
Past baho beriladi, agar: Vazifalar maqsadni qoplamaydi yoki boblar bilan bog'lanmagan.
6. Tadqiqot obyekti
PhD: Obyekt aniq belgilangan, predmetdan ajratilgan.
DSc: Obyekt ko'lami daraja talabiga mos kenglikda.
Past baho beriladi, agar: Obyekt va predmet aralashtirilgan yoki noaniq.
7. Tadqiqot predmeti
PhD: Predmet obyekt ichidagi aniq munosabat/jarayon sifatida belgilangan.
DSc: Predmet nazariy chuqurlikda ifodalangan.
Past baho beriladi, agar: Predmet obyektdan farqlanmagan yoki juda keng.
8. Tadqiqotning usullari
PhD: Usullar vazifalarga mos, zamonaviy, to'g'ri qo'llangan.
DSc: Metodologik apparat boy, usullar uyg'unligi asoslangan.
Past baho beriladi, agar: Usullar sanab o'tilgan, lekin qo'llanishi yoki mosligi asoslanmagan.
2-guruh: Ilmiylik va natijalar (9-14-mezon)
9. Tadqiqotning ilmiy yangiligi
PhD: Kamida bitta yangi ilmiy yechim/yondashuv, avvalgi ishlardan farqi aniq.
DSc: DSc: quyidagilardan KAMIDA BITTASI yetarli (Nizom 2-bob, uchtasi "yoki" bilan bog'langan): (a) muhim ijtimoiy-iqtisodiy, ilmiy yoki amaliy muammolar yechimi keltirilgan; yoki (b) istiqbolli yo'nalishni rivojlantirish uchun yirik yutuq sifatida baholanadigan yangi nazariy qoidalar kompleksi ishlab chiqilgan; yoki (c) joriy etilishi tarmoq rivojiga salmoqli hissa qo'shadigan nazariy-metodologik va uslubiy asoslar, ilmiy asoslangan texnik, iqtisodiy yoki texnologik yechimlar ishlab chiqilgan.
Past baho beriladi, agar: Yangilik da'vosi mavjud emas yoki ma'lum natijalarning takrori.
10. Tadqiqotning amaliy natijasi
PhD: Amaliy natija aniq, qo'llash sohasi ko'rsatilgan.
DSc: Amaliy natija tarmoq/iqtisodiyot miqyosida ahamiyatli.
Past baho beriladi, agar: Amaliy natija mavhum, qo'llash imkoniyati ko'rsatilmagan.
11. Tadqiqot natijalarining ishonchliligi
PhD: Ma'lumot manbalari ishonchli, usullar to'g'ri, natijalar qayta tiklanuvchan.
DSc: Katta hajmli ma'lumot, robustlik tekshiruvlari, statistik asoslilik.
Past baho beriladi, agar: Ma'lumot manbai noaniq, hisob-kitob qayta tiklanmaydi, sabab-natija asoslanmagan.
12. Natijalarning ilmiy va amaliy ahamiyati
PhD: Ilmiy va amaliy ahamiyat alohida, konkret ko'rsatilgan.
DSc: Ahamiyat fan tarmog'i va amaliyot uchun yirik miqyosda.
Past baho beriladi, agar: Ahamiyat deklarativ, konkret hissa ajratilmagan.
13. Natijalarning joriy qilinishi (alohida hujjat kerak bo'lishi mumkin)
PhD: Joriy etish dalolatnoma/ma'lumotnoma bilan tasdiqlanadi (hujjat kerak).
DSc: Keng ko'lamli joriy etish, bir nechta tashkilotda.
Past baho beriladi, agar: Joriy etish da'vo qilingan, lekin tasdiqlovchi hujjat yo'q.
14. Natijalarning aprobatsiyasi va e'lon qilinishi (alohida hujjat kerak bo'lishi mumkin)
PhD: Jami >=7 ilmiy ish: >=3 maqola (1 tasi nufuzli xorijiy jurnalda) Ro'yxatda + >=2 xalqaro konferensiya materiali. Ijtimoiy-gumanitar sohada asosiy ilmiy ishlar yakka muallifda bo'lishi kerak (arxeologiya ixtisosligi bundan mustasno).
DSc: Jami >=15 ish: Ro'yxatda >=10 maqola (1 tasi nufuzli xorijiy ixtisoslashgan jurnalda) + xalqaro konferensiya; ijt.-gum.da monografiya. Ijtimoiy-gumanitar sohada asosiy ilmiy ishlar yakka muallifda bo'lishi kerak (arxeologiya ixtisosligi bundan mustasno).
Past baho beriladi, agar: E'lon qilingan ishlar soni/turi OAK normasiga yetmaydi (to'liq ro'yxat kerak).
3-guruh: Bob tuzilishi va texnik talablar (15-21-mezon)
15. Dissertatsiyaning 1-bobi
PhD: 1-bob nazariy-uslubiy asos sifatida yaxlit, maqsadga xizmat qiladi.
DSc: 1-bob nazariy konsepsiyani chuqur ishlab chiqadi.
Past baho beriladi, agar: 1-bob mavzudan chetga chiqqan yoki referativ xarakterda.
16. Dissertatsiyaning 2-bobi
PhD: 2-bob tahlil/metodika, empirik bazaga tayanadi.
DSc: 2-bob keng empirik/eksperimental tahlilni qamraydi.
Past baho beriladi, agar: 2-bob xulosalarsiz tavsif yoki 1-bob bilan takrorlanadi.
17. Dissertatsiyaning 3-bobi (DSc uchun 3-4-boblar)
PhD: 3-bob takliflar/natijalarni beradi (PhD: kamida 3 bob).
DSc: 3-4-boblar yangi yechim va uni joriy etishni asoslaydi (DSc: kamida 4 bob).
Past baho beriladi, agar: Yakuniy bob takliflarga aylanmagan yoki bob soni daraja talabiga yetmaydi.
18. Raqamli texnologiyalarga tayanish darajasi
PhD: Zamonaviy raqamli vositalar/ma'lumotlar o'rinli qo'llangan.
DSc: Raqamli yondashuv metodologik darajada integratsiyalangan.
Past baho beriladi, agar: Raqamli vositalar umuman ishlatilmagan yoki bezak sifatida.
19. Matematik ta'minot va statistik materiallarga tayanish darajasi
PhD: Matematik/statistik apparat to'g'ri tanlangan va qo'llangan.
DSc: Murakkab modellashtirish, statistik chuqurlik yuqori.
Past baho beriladi, agar: Statistik tahlil yo'q yoki noto'g'ri qo'llangan (masalan sababiy da'vo korrelyatsiyaga asoslangan).
20. Me'yoriy-huquqiy hujjatlarga tayanish darajasi
PhD: Tegishli qonun/qaror/strategiyalarga aniq havola.
DSc: Huquqiy-institutsional kontekst tizimli tahlil qilingan.
Past baho beriladi, agar: Me'yoriy hujjatlar umuman keltirilmagan yoki eskirgan.
21. Texnik va statistik talablarga javob berishi (hajm, format)
PhD: Hajm <=60 varaq (ijt.-gum. +30%gacha), tuzilma OAK formatiga mos. Hajmni kod o'lchaydi (o'lchov faktlar blokida); hoshiya, shrift va qator oralig'ini hujjat ko'rinishidan baholang - ular avtomatik o'lchov bilan baholanmaydi.
DSc: Hajm <=100 varaq (ijt.-gum. +30%gacha), format talabga mos. Hajmni kod o'lchaydi (o'lchov faktlar blokida); hoshiya, shrift va qator oralig'ini hujjat ko'rinishidan baholang - ular avtomatik o'lchov bilan baholanmaydi.
Past baho beriladi, agar: Hajm normadan oshgan yoki tuzilma talabga mos emas.
4-guruh: Yakuniy hujjatlar va moslik (22-26-mezon)
22. Xulosa va takliflar (yaxlitlik)
PhD: Har bob natijasi xulosada aks etgan; maqsad-vazifalar bajarilgan; takliflar asoslangan.
DSc: Xulosalar nazariy umumlashma darajasida, takliflar tizimli.
Past baho beriladi, agar: Xulosa bob natijalarini aks ettirmaydi yoki takliflar asoslanmagan (4 kichik shartdan qaysi biri buzilganini ko'rsating).
23. Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati
PhD: Ro'yxat zamonaviy, matnda havola qilingan, format bir xil.
DSc: Ro'yxat keng, xalqaro manbalar ulushi yuqori.
Past baho beriladi, agar: Havola qilinmagan manbalar kiritilgan yoki format buzilgan.
24. Ilovalar mavjudligi va mavzuga mosligi
PhD: Ilovalar matnni qo'llab-quvvatlaydi, mavzuga mos.
DSc: Ilovalar empirik bazani to'liq hujjatlaydi.
Past baho beriladi, agar: Ilovalar mavzuga mos emas yoki matnda havola qilinmagan.
25. Dissertatsiyaning ixtisoslik pasportiga to'g'ri kelishi (alohida hujjat kerak bo'lishi mumkin)
PhD: Mazmun ixtisoslik pasporti yo'nalishlariga mos (pasport hujjati bilan solishtiriladi).
DSc: Mazmun ixtisoslik pasportini to'liq qamraydi.
Past baho beriladi, agar: Mavzu/mazmun ixtisoslik pasportiga mos kelmaydi (pasport kerak).
26. Avtoreferatning OAK talablari asosida rasmiylashtirilishi (alohida hujjat kerak bo'lishi mumkin)
PhD: Avtoreferat dissertatsiya mazmunini to'g'ri umumlashtiradi, OAK formatiga mos (avtoreferat fayli kerak). Hajmi: 2 bosma taboq (har tilda 1 bosma taboq), ijtimoiy-gumanitar sohada ko'pi bilan 30% gacha oshirilishi mumkin; bosma taboq hajmini kod o'lchaydi — o'lchov berilgan bo'lsa unga tayaning, berilmagan bo'lsa va aniq raqam keltira olmasangiz, hajmni kamchilik deb baholamang.
DSc: Avtoreferat hajmi va tuzilishi DSc talabiga mos: 3 bosma taboq (har tilda 1,5 bosma taboq), ijtimoiy-gumanitar sohada ko'pi bilan 30% gacha oshirilishi mumkin; bosma taboq hajmini kod o'lchaydi — o'lchov berilgan bo'lsa unga tayaning, berilmagan bo'lsa va aniq raqam keltira olmasangiz, hajmni kamchilik deb baholamang.
Past baho beriladi, agar: Avtoreferat OAK rasmiylashtirish talablariga javob bermaydi (avtoreferat kerak).
Zaif joyni qanday tuzatish kerak
"Qayta ishlash lozim" degan xulosa — bu ish yomon degani emas, faqat aniq bir bo'lim yetarli darajada ishlanmagan degani. Odatiy tuzatish yo'li: xulosada ko'rsatilgan bo'limni qayta o'qing, mezon talab qilgan aniq elementni (masalan, obyekt-predmet farqi yoki hisob-kitobning qayta tiklanuvchanligi) toping va yo'qligini bir-ikki jumla bilan to'ldiring — yangi fakt qo'shmasdan, mavjud natijani aniqroq ifodalang.
"Baholab bo'lmaydi" holatida esa muammo matnda emas — kerakli hujjat (ilmiy-tadqiqot rejasiga kiritilganlik, joriy etish dalolatnomasi, ixtisoslik pasporti, to'liq nashrlar ro'yxati) hali taqdim etilmagan. Bunday mezonlar bo'yicha avval hujjatni tayyorlab, keyin qayta ekspertizadan o'tkazish to'g'ri yo'l.
