Avtoreferat nima va nima uchun kerak
OAK "Ilmiy darajalar berish tartibi to'g'risida"gi Nizomi dissertatsiya avtoreferatini shunday ta'riflaydi: tadqiqot bo'yicha umumiy ma'lumotlar keltirilib, ishning ilmiy yangiligi va amaliy natijalari tizimli umumlashtirilgan holda qisqacha bayon qilinadigan, hamda e'lon qilingan ishlar haqida ma'lumot beradigan, belgilangan talablar asosida rasmiylashtirilgan alohida ilmiy asar (Nizom, 1-bob). Boshqacha aytganda — avtoreferat dissertatsiyaning qisqartirilgan nusxasi emas, balki OAK belgilagan qat'iy formatdagi mustaqil hujjat.
Uni izlanuvchining o'zi tayyorlaydi va u ilmiy kengashga, opponentlarga hamda himoyagacha keng jamoatchilikka tarqatiladi — shuning uchun undagi har bir raqam va fakt dissertatsiya matniga to'liq mos kelishi shart: avtoreferatda yangi fakt paydo bo'lmaydi, faqat mavjud natijalar aniqroq va ixchamroq shaklda qayta ifodalanadi.
Bo'limlar tartibi
Universitet rasmiylashtirish qoidalari (masalan TUIT va BuxDU avtoreferat qoidalari) avtoreferatni besh asosiy qismga ajratadi, shu tartibda:
- DISSERTATSIYANING UMUMIY TAVSIFI — 16 tagacha kichik bo'limdan iborat kirish qismi.
- DISSERTATSIYANING ASOSIY MAZMUNI — har bobning natijalari qisqacha bayon qilinadi.
- XULOSA — maqsad-vazifalar bajarilganligi va takliflar.
- E'LON QILINGAN ISHLAR RO'YXATI — ikki bo'limli, xronologik.
- RESUME — inglizcha qisqa rezyume, imzo bilan yakunlanadi.
Birinchi qismning ichida — "umumiy tavsif" — quyidagi kichik bo'limlar o'z tartibida keladi (qavs ichida qaysilari ikkala qoida-kitobda ham majburiy, qaysilari faqat tavsiya sifatida uchrashi ko'rsatilgan):
- Mavzuning dolzarbligi va zarurati (majburiy)
- Ustuvor yo'nalishlarga mosligi (tavsiya)
- Muammoning o'rganilganlik darajasi (majburiy)
- OTM/ITM ilmiy-tadqiqot rejalari bilan bog'liqligi (majburiy)
- Tadqiqotning maqsadi (majburiy)
- Tadqiqotning vazifalari (majburiy)
- Tadqiqotning obyekti (tavsiya)
- Tadqiqotning predmeti (tavsiya)
- Tadqiqotning usullari (tavsiya)
- Tadqiqotning ilmiy yangiligi (majburiy)
- Natijalarning ishonchliligi (tavsiya)
- Ilmiy va amaliy ahamiyati (majburiy)
- Natijalarning joriy qilinishi (majburiy)
- Natijalarning aprobatsiyasi (majburiy)
- Natijalarning e'lon qilinganligi (majburiy)
- Dissertatsiyaning tuzilishi va hajmi (majburiy)
Amaliyotda ko'plab so'nggi dissertatsiyalarda yana bitta band — "Tadqiqotning amaliy natijasi" — "ilmiy yangilik" bilan "natijalarning ishonchliligi" orasida qo'shimcha uchraydi, garchi u har ikkala qoida-kitobda ham alohida talab sifatida yozilmagan bo'lsa-da.
Hajm va rezyume qoidalari
Universitet rasmiylashtirish qoidalariga ko'ra (A4, 14 shrift kegli, bir interval) avtoreferatning tana matni:
- PhD (falsafa doktori) uchun — taxminan 16 betdan oshmasligi tavsiya etiladi.
- DSc (fan doktori) uchun — taxminan 32 betdan oshmasligi tavsiya etiladi.
- Ijtimoiy-gumanitar fanlar sohasida (iqtisodiyot, tarix, pedagogika, huquq, san'atshunoslik va boshqalar) hajm 30 foizgacha oshirilishi mumkin.
- Muqova, illyustratsiyalar, ishlar ro'yxati va rezyume ushbu hajmga hisoblanmaydi.
Nizomning o'zi (2-bob) esa asosiy dissertatsiya matni uchun aniq chegara beradi: PhD uchun 60 varaqdan, DSc uchun 100 varaqdan oshmasligi kerak (adabiyotlar ro'yxati va ilovalar bu hajmga kirmaydi) — bu dissertatsiyaning o'zi uchun, avtoreferat esa undan ancha qisqa, yuqoridagi sahifa chegaralarida bo'ladi.
Oxirida qo'shiladigan inglizcha rezyume hajmi ham cheklangan: DSc uchun bir betdan, PhD uchun yarim betdan oshmasligi lozim. Rezyume quyidagi sakkiz elementni, shu tartibda, o'z ichiga oladi:
- Tayanch so'zlar
- Tadqiqot obyektlari
- Ishning maqsadi
- Tadqiqot metodlari
- Olingan natijalar va ularning yangiligi
- Amaliy ahamiyati
- Tatbiq etish darajasi va iqtisodiy samaradorligi
- Qo'llanish sohasi
Ishlar ro'yxati va rasm-jadval qoidalari
Nizomning 3-bobiga ko'ra, avtoreferatdagi ilmiy ishlar ro'yxati xronologik tartibda, ikki bo'limga bo'lib beriladi:
- Ro'yxatga (OAK tavsiya etgan nashrlar ro'yxati) kiritilgan ilmiy nashrlarda chop etilgan ishlar hamda intellektual mulk obyektlariga (patentlar) bo'lgan muhofaza hujjatlari.
- Dissertatsiya mavzusi bo'yicha e'lon qilingan boshqa ilmiy ishlar.
Uch qoida qat'iy: barcha hammualliflar to'liq familiyasi bilan yoziladi, jurnal yoki to'plamning sahifalari aniq ko'rsatiladi, nashrga topshirilgan lekin hali chop etilmagan ishlar ro'yxatga kiritilmaydi. Raqamlash butun ro'yxat bo'ylab uzluksiz davom etadi.
Rasm-jadval qoidalari ham qat'iy: yakuniy formulalar, asosiy grafik va jadvallar avtoreferat bo'ylab (bobga qarab emas, butun hujjat bo'yicha) izchil arab raqamlari bilan raqamlanadi, va avtoreferatning o'zida ilovalarga ruxsat berilmaydi — ilova faqat dissertatsiyada bo'lishi mumkin.
Tez-tez uchraydigan xatolar
- Sodiqlik buzilishi. Avtoreferatdagi raqam, sana yoki xulosa dissertatsiya matnida yo'q — bu OAK ekspertizasida darhol ko'zga tashlanadigan, eng jiddiy xato turi.
- Majburiy bo'lim tushib qolgan. Ko'pincha "ilmiy yangilik" va "amaliy ahamiyat" orasidagi chegara noaniq qolib ketadi yoki "ustuvor yo'nalishga mosligi" umuman yozilmaydi.
- Rezyume belgilangan hajmdan oshib ketishi yoki sakkiz elementning bir nechtasi (masalan "tatbiq etish darajasi va iqtisodiy samaradorligi") tushib qolishi.
- Ishlar ro'yxatida sahifa raqamlari yo'q yoki hammualliflar qisqartirilgan ("va boshq.") holda yozilgan.
- Ilova yoki keraksiz rasm-jadval avtoreferatga kiritilishi — qoidaga ko'ra bunga yo'l qo'yilmaydi.
Tekshiruv ro'yxati: topshirishdan oldin tekshiring
- Barcha majburiy bo'limlar o'z tartibida, o'z sarlavhasi bilan mavjud.
- Har bir raqam, sana va xulosa dissertatsiya matnidagi bilan bir xil.
- Hajm — PhD uchun ~16, DSc uchun ~32 betlik chegarada (ijtimoiy-gumanitar sohada +30% gacha).
- Inglizcha rezyume sakkiz elementni o'z tartibida qamraydi va hajm chegarasidan oshmaydi.
- Ishlar ro'yxati xronologik, ikki bo'limli, uzluksiz raqamlangan, hammualliflar to'liq yozilgan.
- Rasm-jadvallar butun hujjat bo'ylab izchil raqamlangan, ilova yo'q.
- Oxirgi rezyumedan keyin izlanuvchining imzosi qo'yilgan.
